Przemysłowcy, fabrykanci, rzemieślnicy

Najbardziej eksponowaną pozycję w historii kaliskiej społeczności ewangelickiej zajmowali fabrykanci-przemysłowcy. Byli pionierami wielu gałęzi przemysłu w Kaliszu i na ziemiach polskich, im także zawdzięcza Kalisz wybitną pozycje gospodarczą w Królestwie Polskim XIX w. Pierwsi przybyli jeszcze za rządów pruskich.  

Godfried Traugott Goerne (?-1824) - założył garbarnię przy ulicy Łaziennej, w której wyprawiano skórki cielęce, krowie, końskie, baranie, juchtowe i owcze. W wyniku układów rodzinnych ta jedna z najstarszych garbarni Kalisza znalazła się w rękach garbarza Jana Fryderyka Wilke, następnie Jana Jakuba Esse. Jego syn i następca Teodor Esse, znany dziennikarz kaliski wydzierżawił zakład Wilhelmowi Fulde. T. Esse dzięki pożyczce z funduszu budowlanego miasta Kalisza, w latach 70. XIX w. przerobił swoją fabrykę na kamienicę czynszową.

 
Beniamin Jan Repphan (ok. 1768-1831) wraz z rodziną i bratem Janem Baltazarem przybył do Kalisza z Międzychodu (Birnbaum) w 1816 r. Bracia Repphanowie dzięki protekcji Rządu Królestwa Polskiego otrzymali w wieczystą dzierżawę nieruchomości rządowe na Warszawskim Przedmieściu, oraz poważne wsparcie finansowe i założyli fabrykę sukna pod firmą Bracia Repphan. Po tragicznej śmierci Beniamina Repphana w 1831 r. współwłaścicielami fabryki została wdowa oraz dzieci. (Na zdjęciu obok: kaplica Repphanów)

W 1880 r. Emil Repphan, wnuk Beniamina Repphana, został jedynym właścicielem całej fabryki. W 1910 r., ze względów ekonomicznych zaprzestał produkcji, w 1911 r. sprzedał fabrykę Eisnerowi łódzkiemu fabrykantowi.

Adolf Gottlob Fiedler (?-1850), fabrykant z Oederan w Saksonii, wraz ze swoimi synami Gustawem Adolfem i Edwardem Magnusem w 1824 r. przybył do Opatówka. Z wydatną pomocą władz Królestwa Polskiego założył fabrykę i był jej właścicielem aż do śmierci. Zmarł w 1850 r. w Dreźnie. W wyniku działów rodzinnych spadkobiercami zostali Gustaw Adolf i Edward Magnus Fiedlerowie. Gustaw Adolf zmarł w 1851 r. i fabrykę prowadził Edward Magnus, który w 1862 r. wydzierżawił zakład współpracownikowi ojca Ferdynandowi Ernestowi Nitsche (1814-1909). Edward Magnus zmarł w 1864 r. W roku 1869 Nitsche kupił fabrykę od spadkobierców Fiedlerów. Kontynuował produkcję zapoczątkowaną przez Fiedlerów. Zmarł w 1909 r. w Dreźnie. Fabrykę przejął jego syn Paweł.

Wilhelm Georg May, mechanik, sprowadził się do Kalisza w 1823 r., zajmował się produkcją maszyn włókienniczych. Kilka lat później uzyskał znaczną pomoc rządową, wystawił budynki fabryczne na ul. Babina i w 1828 r. manufaktura sukienna pracowała pełną parą. W 1839 r. manufakturę strawił pożar, kilka lat później dom przebudowano na kamienicę.

Jan Henryk Teodor Claassen, postrzygacz Karol Fischer i Beniamin Pohl, przybyli do Kalisza z Wrocławia (Breslau), w 1826 r. założyli na Piskorzewskim Przedmieściu farbiarnię i postrzygalnię pod nazwą Pohl et Comp. W 1836 r. na mocy kontraktu prywatnego Pohl sprzedał małżonkom Janowi i Dorocie Buhle posiadaną nieruchomość  wraz z budynkami fabrycznymi.   

Jan Henryk Buhle, przybył z Leszna (Lissa), w 1827 r., założył na Warszawskim Przedmieściu pierwszą znaczącą manufakturę bawełnianą pod firmą Buhle et Comp. W 1830 r. ożenił się z Dorotą, córką B. Repphana. Po śmierci H. Buhle manufaktura została sprzedana spółce, którą tworzyli: Godfryd Gustaw Buhle (brat Henryka), Karol Fuchs oraz Andrzej Hetzel. W 1856 r. Gustaw Buhle ustąpił ze spółki, sprzedając jednocześnie prawo używania znaku firmy, a właścicielem manufaktury Buhle et Comp. została spółka Fuchs&Hetzel. W 1866 r. Fuchs i Hetzel sprzedali fabrykę Fryderykowi Wilhelmowi Schnerr.

Wilhelm Meyer (Mayer) (?-1822) mechanik, w 1819 r. przybył do Kalisza z Brzegu na Śląsku, na mocy kontraktu z władzami województwa kaliskiego zobowiązał się wystawić w szpitalu św. Ducha położonym na Warszawskim Przedmieściu farbiarnię, postrzygalnię, folusz, zainstalować 20 warsztatów dla sukienników, 10 warsztatów dla kazimierków. Niestety Meyer zmarł w 1822 r. nie doprowadzając do realizacji ambitnego przedsięwzięcia.

Dawid Krzysztof Schnerr (?-1847), protoplasta kaliskiego przemysłu farbiarskiego w XIX w. Swój zakład otworzył w 1804 r. W 1828 r. jego syn Daniel Dawid Edward Schnerr kupił od firmy Pohl et. Comp. część placu wraz z nowo wybudowanymi farbiarnią i budynkiem mieszkalnym dla farbiarza. Dawid Krzysztof zmarł w 1847 r. Jego syn Fryderyk Wilhelm Schnerr odziedziczył kamienicę z farbiarnią przy ul. Wrocławskie Przedmieście. W 1866 r. kupił od Guranowskiego, Brokmanna i Cohna zakład fabryczny tasiemek i wyrobów pasamonicznych Buhle et Comp.

Drugi syn, Daniel Dawid Edward Schnerr, był właścicielem farbiarni na Piskorzewskim Przedmieściu oraz współwłaścicielem nieruchomości ziemskich Słodkowa, które nabył od poprzedniego właściciela, swego teścia Daniela Weigta. (Na zdjęciu: Pałac Weigta)

Fulde Wilhelm senior (?-1878), syn Daniela i Ernestyny Kessel. W 1839 r. Wilhelm senior ożenił się Aurorą Amalią Goerne, córką Beniamina Gottlieba i Anny Saemerau, właścicieli garbarni położonej na ulicy Łaziennej. W następnych latach był dzierżawcą niedużej garbarni. Zmarł w 1878 r. Po jego śmierci krótko garbarnię prowadził syn Gustaw.  

Fryderyk Wilhelm Fulde junior (1839-1903) (zięć poprzedniego), syn Wilhelma i Julianny Magier.  Jego rodzice pochodzili ze Zdun. W 1859 r. ożenił się z Marią Elżbietą Fulde, córką Wilhelma Fulde i Aurory Amalii z domu Goerne. Dzierżawił niewielką garbarnię, później zakupił nieruchomość na Piskorzewskim Przedmieściu w sąsiedztwie działki teścia, gdzie założył znaczącą w Kaliszu garbarnię. Zmarł w 1903 r., po jego śmierci właścicielami zakładu został syn Emil (1877-1964) ożeniony z Łucją Fibiger (na zdjęciu).

Jerzy (Georg) Lindemann, obecny w Kaliszu od lat 20. XIX w., produkował fortepiany z mechaniką angielską, znane z doskonałej jakości. Zmarł w 1849 r. w Kaliszu.

Fryderyk Hintz  prowadził wytwórnię fortepianów w Kaliszu od lat 40. XIX w., był także nauczycielem Gustawa Arnolda Fibigera I. Fortepiany Hintza zyskały uznanie wśród znawców. Produkował także fisharmonie. Zmarł w 1891 r. Pochowany na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu.

Teodor Gerard Betting  urodzony w Holandii, od lat 50. współpracował z Fryderykiem Hintzem i teściem Fryderykiem Glandtem.  W 1877 r. założył własną fabrykę fortepianów i fisharmonii w Kaliszu. Fortepiany z jego fabryki cieszyły się uznaniem, zdobywały nagrody na wystawach międzynarodowych. T. Betting zmarł w Kaliszu w 1892 r.

Gustaw Arnold Fibiger I (1847-1915), urodzony w Kaliszu, syn stolarza Karola Gottloba. Praktykował u ojca, po jego śmierci w zakładzie Fryderyka Hintza. Później pracował jako czeladnik w firmach niemieckich. W 1873 r. w Alei Józefiny założył własny warsztat. W 1878 r. ukończył swój pierwszy fortepian. W 1898 r. warsztat przeniesiono na ul. Chopina. Współpracował z wytwórnią fortepianów brat właściciela, Rudolf Otton Fibiger (1852-1919), który w swojej odlewni wykonywał ramy żeliwne do fortepianów i pianin. Jednak specjalnością zakładu były ruszty piecowe.  G. A. Fibiger był konstruktorem wielu udanych modeli fortepianów i pianin, za które otrzymywał szereg nagród na wystawach przemysłowych w całej Europie. Zmarł w 1915 r. w Warszawie, pochowany został w Kaliszu. Dzieło ojca kontynuował Gustaw Fibiger II (1881-1926). Uczęszczał do gimnazjum w Kaliszu, praktykował jednocześnie w fabryce ojca. Później praktykował w firmach niemieckich. Po śmierci ojca przejął fabrykę. Był konstruktorem szeregu modeli pianin i fortepianów. Zmarł w Kaliszu, pochowany na cmentarzu ewangelickim.  Po śmierci Gustawa II pracę kontynuował Gustaw Arnold Fibiger III, urodzony w Kaliszu w 1912 r., uczęszczał do gimnazjum im. T. Kościuszki, studiował w Szkole  Głównej Handlowej w Warszawie. Po skończeniu studiów praktykował w fabryce swojego ojca, a po jego śmierci został jednym ze spadkobierców. Walczył w wojnie obronnej 1939 r., lata okupacji spędził w obozach jenieckich. W latach 1945-1953 był dyrektorem swojej, ale już upaństwowionej fabryki, która nosiła nazwę Calisia. Od 1953 r. był głównym konstruktorem, następnie kierownikiem działu fortepianów. W 1977 r. przeszedł na emeryturę. Dzięki jego inicjatywie w 1954 r. powstało technikum budowy fortepianów. Zmarł w 1989 r. w Kaliszu. Pochowany na cmentarzu ewangelickim.
Aleksander Oskar Fibiger (1873-1935), bratanek Gustawa Arnolda I. Praktykował w Kaliszu w fabryce Gustawa Arnolda I, następnie w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Francji. W 1899 r. wraz z bratem Karolem Ottonem Fibigerem (1872-1942) założył w Kaliszu fabrykę pianin i fortepianów  Bracia K. i A. Fibiger zwaną też Apollo, istniejącą do 1939 r. Produkował głównie pianina, w mniejszej ilości fortepiany. Instrumenty z tej fabryki cieszyły się powodzeniem wśród muzyków i szerokiego grona odbiorców. Karol Otton zmarł w 1942 r. pochowany został na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu. W fabryce Braci K. i A. Fibiger praktykował i pracował Jan Sylwester Fibiger (1901-1992), syn Aleksandra Oskara. Po śmierci ojca stał się współwłaścicielem fabryki. Jednak wskutek nieporozumień rodzinnych wyjechał do Kowar. Po wojnie nadal prowadził ojcowską fabrykę produkując meble i naprawiając instrumenty muzyczne. Mimo starań nie udało się wznowić produkcji fortepianów. Pracował także w fabryce fortepianów Calisia, uczył zawodu w Technikum Budowy Fortepianów. Zmarł w 1992 r. Pochowany został w Kaliszu.  

Karol Wilhelm Mehwald przybył do Kalisza pod koniec XVIII w., i tu rozpoczął działalność typograficzną, uzyskując tytuł uprzywilejowanego drukarza króla pruskiego. Po śmierci Mehwalda w 1824 r. drukarnię prowadziła wdowa Joanna Zuzanna Mehwald. W 1835 r. zakład przeszedł w ręce Karola Wilhelma Hindemitha, zięcia Mehwaldów, i dzięki jego operatywności zakład wszedł w najlepsze lata działalności. Około 1884 r. drukarnię przejął

Oswald Arno Hindemith (1855-1918), który kontynuował działalność drukarską i wydawniczą ojca wydając Kaliszanina i Gazetę Kaliską. Zakład tłoczył również druki urzędowe, kalendarze ilustrowane, podręczniki, mapy, druki akcydensowe. Oswald Arno był znanym społecznikiem. Zakład został zupełnie zniszczony w 1914 r., właściciel opuścił Kalisz i udał się do Rosji. Zmarł w Kijowie w 1918 r.

Rafał Władysław Stilter (1869-1949) urodził się w Dzierzbinie, pochodził z rodziny ewangelickiej, od wielu pokoleń osiadłej w Polsce. Naukę rzemiosła zegarmistrzowskiego rozpoczął w 1883 r. w Kaliszu u znanego zegarmistrza Kleina. Nieco później, nabył od swego mistrza kamienicę wraz z zakładem przy obecnym Rynku Głównym. W sierpniu 1914 r. nieruchomość Stilterów uległa zniszczeniu. Po wojnie Rafał odbudował kamienicę, i nadal prowadził swój zakład.
W 1925 r. z części sprowadzonych z Niemiec skonstruował zegar na Wieży Ratuszowej. Jego dziełem były zegary zdobiące min. budynki: Poczty Polskiej na ul. Zamkowej, Straży Pożarnej na Nowym Rynku, Narodowego Banku Polskiego (al. Wolności). W 1933 r. w 50-lecie pracy zawodowej ustawił zegar na kaliskiej Rogatce. W tym roku z rąk Prezydenta Kalisza Szarrasa odebrał Srebrny Krzyż Zasługi przyznany przez Premiera RP. Zmarł w Kaliszu, został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu
Po Rafale zakład przejął Bruno Stilter  (1899-1977). Tak jak ojciec, był zegarmistrzem i grawerem. Niestety, po zakończeniu II wojny rodzina Stilterów straciła swój zakład przy Rynku Głównym. Bruno niezrażony przeszkodami otworzył mały zakład zegarmistrzowski na ul. Mariańskiej, ale do montażu i produkcji zegarów już nie powrócił. Zajął się drobnymi naprawami i grawerstwem. Zmarł w Kaliszu, został pochowany na cmentarzu ewangelickim.
Ryszard Stilter (1932-2003), następca Brunona, zrezygnował z pracy we własnym zakładzie, całe życie zawodowe związał z państwowym Jubilerem, jednakże doglądał zegarów Stilterów na ratuszowej wieży i Rogatce. Sam skonstruował zegar na dworcu PKS. Naprawiał najbardziej skomplikowane mechanizmy (m.in. zegar w kościele Pokoju w Świdnicy), na Raszkowskim ratuszu,  Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu.
Tradycję rodzinną (od 126 lat) kontynuuje najmłodszy z synów, Zbigniew, który w Hannowerze prowadzi zakład zegarmistrzowsko-jubilerski. Natomiast zegarami na Rogatce i w kaliskim ratuszu opiekuje się najstarszy syn Janusz.


Lekarze, ludzie nauki

Ludwik Adolf Neugebauer (1821-1890) lekarz ginekolog-położnik, urodzony w podkaliskim Dojutrowie w rodzinie młynarzy. Studiował w Dorpacie, Berlinie, Wrocławiu, Paryżu, Wiedniu. W latach 1850-1857 był lekarzem Szpitala św. Trójcy w Kaliszu. Honorowy członek Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego. Opublikował 165 prac naukowych. Zmarł w Berlinie. Jego synem był Franciszek Ludwik Neugebauer (1856-1914), urodzony w Kaliszu. Studiował na uznanych uczelniach medycznych Europy i Ameryki Północnej. Pracował z ojcem. Od 1897 r. do końca życia był ordynatorem oddziału ginekologicznego w Szpitalu Ewangelickim w Warszawie.  

Aleksander Hindemith, kaliski lekarz, jeden z założycieli Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego, urodzony w Kaliszu w 1836 r. Do gimnazjum uczęszczał w Kaliszu i Piotrkowie Trybunalskim. Studia medyczne ukończył na uniwersytecie dorpackim. W 1866 r. przeniósł się do Kalisza, i tu pracował na stanowisku lekarza szpitala św. Trójcy, następnie lekarza powiatowego i lekarza więziennego. Członek kaliskich stowarzyszeń użyteczności publicznej. Zmarł w 1897 r. pochowany na cmentarzu katolickim w Kaliszu.

Robert Karol Bernhardt (1874-1950), dermatolog, urodzony w Kaliszu, gdzie ukończył gimnazjum, medycynę studiował we Wrocławiu i Wiedniu. Autor 6 specjalistycznych opracowań z dziedziny dermatologii. Wprowadził do lecznictwa dermatologicznego promienie Roentgena. Członek wielu towarzystw lekarskich. Jego imię nosi Przychodnia Na Rogatce.

Edward Drescher (1912-1977), znany lekarz urodzony w Biłgoraju chirurg dziecięcy i deontolog. W 1915 r. rodzina osiadła w Kaliszu, gdzie Edward ukończył gimnazjum męskie. Medycynę ukończył w Warszawie. Walczył w wojnie obronnej 1939 r., działał w konspiracji, w czasie powstania warszawskiego prowadził szpital powstańczy. Od 1947 r. pracował w Szczecinie, gdzie zorganizował oddział chirurgii dziecięcej, przekształcony w Klinikę Chirurgii Dziecięcej PAM. Opublikował 93 prace naukowe, był członkiem wielu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych.

Fryderyk Wilhelm Rüdiger (1855-1904), urodzony w pobliskim Stawiszynie, syn właściciela majątku Góry. Gimnazjum ukończył w Kaliszu, medycynę w Warszawie. W latach 80.-90 XIX w. mieszkał w Uniejowie. W 1894 r. przeniósł się do Kalisza. Był uznanym diagnostą i terapeutą. Na krótko przeniósł się do własnego majątku Góry. Zmarł w 1904 r., pochowany na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu.

Ryszard Alfred Dreszer (1897-1968), lekarz-psychiatra. Urodził się w Kielcach, ojciec Alfred (1871-1944) był znanym kaliskim internistą. Szkołę średnią R. Dreszer ukończył w Kaliszu, maturę zdawał w Warszawie, medycynę ukończył w Warszawie.  Pracował w warszawskich szpitalach, w czasie powstania kierował oddziałem szpitala powstańczego na Żoliborzu. W latach 1947-1967 kierownik Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Poznańskiego. W 1963 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Autor 25 prac naukowych. Członek wielu instytucji naukowych. Zmarł w Warszawie w 1968 r.    

Hieronim Kazimierz Kindler (1884-1941) lekarz internista, urodzony w Kaliszu, w rodzinie przemysłowców. Uczęszczał do szkoły średniej w Kaliszu, maturę zdawał w Carskim Siole. Studia lekarskie rozpoczął w Wiedniu, ostatecznie dyplom uzyskał w Dorpacie w 1915 r. W czasie I wojny pracował w Petersburgu. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, następnie pracował w wielu miastach, krótko także w Kaliszu w latach1934-1936. Uczestnik wojny obronnej w 1939 r. Zginął w obozie w Dachau. Prochy spoczywają na cmentarzy katolickim w Kaliszu.
Józef Emilian Peszke (1845-1916) urodzony w Kaliszu, w rodzinie kupca i oberżysty Jana. Szkołę początkową ukończył w Kaliszu, maturę uzyskał w Zgorzelcu, studia lekarskie ukończył w we Wrocławiu w 1871 r. Pracował w Warszawie. Brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej. Był znanym historykiem medycyny, bibliotekarzem, biografem, bibliografem. Zmarł w Warszawie w 1916 r.

Adolf Edward Sturm (1833-1874), syn Edwarda Adolfa (1798-ok. 1836) lekarza kaliskiego. Od 1873 Adolf Edward był młodszym lekarzem Szpitala św. Trójcy w Kaliszu, znanym z poświęcenia i pracy na rzecz ubogich. Zmarł z powodu gruźlicy płuc. Jego grób znajduje się na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu.

Duchowni Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Kaliszu

Karol Fryderyk Wedding Herzberg (?-1812), pierwszy pastor ewangelickiej gminy kaliskiej. Od roku 1802 pracował w pruskiej Szkole Akademickiej Okręgowej jako nauczyciel historii powszechnej, języka greckiego i rysunków. Cieszył się szacunkiem środowiska kaliskiego. Zmarł w 1812 r. Założyciel i członek kaliskiej loży wolnomularskiej „Hesperus”. Pochowany został na kaliskim cmentarzu.

Ernest Johann August Modl (1794-1869), urodził się w Poznaniu. W latach 1819-1820 pełnił funkcję drugiego proboszcza w Hernstadt na Śląsku, wcześniej, na krótko był wicerektorem w Rawiczu. Probostwo w Kaliszu objął w roku 1821 i pozostał na tym urzędzie do roku 1860. W latach 1828-1860 pełnił funkcję Superintendenta Diecezji Kaliskiej oraz doradcy Konsystorza Kaliskiego. Za czasów jego administrowania gminą ewangelicką w Kaliszu oddano do użytku budynek szkoły, pomieszczenia dla pastora i wikarego na ul. Piekarskiej, w 1834 r. założono ewangelicką szkołę podstawową, w której w 1846 r. pracowało 2 nauczycieli. W 1857 r. w tejże szkole założono chór. Od roku 1858 w kościele ewangelickim w Kaliszu co drugą niedzielę odprawiano msze w języku polskim.
A. Modl był racjonalistą, energicznym administratorem swojej diecezji, kładącym szczególny nacisk na wizytacje podległych mu gmin oraz szkolnictwo. Duży nacisk kładł Modl na naukowe przygotowanie kaznodziei wśród pastorów swojej diecezji. August Modl zmarł 4 V 1860 r. Został pochowany w Kaliszu na cmentarzu ewangelickim.

Jan Adam Haberkant (1829-1905), urodzony w Warszawie. Teologię protestancką ukończył na uniwersytecie w Dorpacie. Pracował na wielu placówkach. Do Kalisza przybył w 1872 r. Będąc proboszczem kaliskim kontynuował remont kościoła, dokonał remontu domu parafialnego, pracował jako nauczyciel religii w męskim gimnazjum kaliskim. Zmarł w 1905 r. w Kaliszu, pochowany został w Warszawie.

Edward Henryk Wende (1874-1949). Urodził się w Konstantynowie, studiował teologię w Dorpacie i tam został ordynowany. W latach 1902-1906 był wikariuszem w Kaliszu. Od tego roku aż do 1939 pełnił obowiązki proboszcza parafii ewangelickiej w Kaliszu. Znacznie zwiększył udział nabożeństw w języku polskim, wspomagał organizowanie Kaliskiego Towarzystwa Śpiewaczego, oraz budowanie domu starców. W latach 1915-1934 był superintendentem diecezji kaliskiej, pełnił również funkcje katechety. Był członkiem Rady Miejskiej w Kaliszu a także długoletnim jej prezesem, był także działaczem Polskiej Partii Postępowej. W 1939 r. wyjechał do Warszawy, gdzie w 1949 r. zmarł. Pochowany został w Warszawie.

Juliusz Bursche (1862-1942), ksiądz biskup kościoła ewangelickiego w Polsce. Urodzony w Kaliszu w 1862 r. w rodzinie pastora Ernesta Bursche superintendenta diecezji płockiej. Gimnazjum ukończył w Warszawie, teologię studiował na uniwersytecie w Dorpacie. Początkowo pełnił funkcje wikariusza, później proboszcza. W 1904 r. został generalnym superintendentem kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Zwolennik tolerancji religijnej. Był założycielem i wydawcą Zwiastuna Ewangelickiego. W 1939 r. publicznie potępił agresję niemiecką na Polskę. Osadzony w więzieniu, zmarł w 1942 r. w Berlinie.

Prawnicy

Alfons Bronisław Hindemith (1859-1909), syn drukarza i wydawcy Karola Wilhelma. Szkołę średnią ukończył w Kaliszu. Po studiach prawniczych był adwokatem przysięgłym w Kaliszu. Aktywnie działał w organizacjach społecznych: Towarzystwie Muzycznym, Kaliskim Towarzystwie Wzajemnego Kredytu, Komitecie Kredytowym, resursie kaliskiej. Był jednym ze współzałożycieli siedmioklasowej Szkoły Handlowej. Zmarł w 1909 r. we Wrocławiu. Pochowany na cmentarzu ewangelickim w Kaliszu.

Edward Joachim Wende (1936-2002), wnuk znanego kaliskiego pastora Edwarda Henryka Wende. Lata II wojny spędził w Warszawie, po wojnie powrócił do Kalisza, gdzie ukończył I LO im. A. Asnyka, studia prawnicze ukończył we Wrocławiu. Przez lata pracował jako kurator w Ministerstwie Sprawiedliwości. W 1976 r. został wpisany na listę adwokatów. W latach 70. Jego warszawskie mieszkanie stało się miejscem spotkań działaczy opozycyjnych. W okresie od stanu wojennego do 1989 r. był obrońcą w procesach politycznych. Po 1989 r. zaangażował się w działalność społeczną i polityczną. W latach 1993-1997 był sędzią Trybunału Stanu, w latach 1997-2001 był posłem na Sejm. Zmarł w 2002 r. Pochowany został w rodzinnym grobowcu w Warszawie na cmentarzu ewangelicko-augsburskim.

Społecznicy, organicznicy, działacze niepodległościowi

Robert Pusch (1813-1873) kupiec, właściciel hotelu, radny miejski, założyciel straży pożarnej. Urodził się w Brzegu na Śląsku. W 1835 r. przeprowadził się do Kalisza, pracował jako buchalter w fabryce Repphana. Pod koniec lat 50. kupił kamienicę w Kaliszu, którą przebudował na hotel zwany Wiedeńskim. Aktywnie uczestniczył w pracach organizacji samorządowych i obywatelskich. Dzięki jego staraniom, powołano w Kaliszu w 1864 r. straż pożarną. Pusch aż do śmierci pełnił funkcję pierwszego naczelnika. Zmarł w 1873 r. pochowany został na kaliskim cmentarzu ewangelickim.

Ludwik Eberhard Woelffel przybył do Kalisza z Montbeliard, miasteczka z południowej Francji. W 1807 r. kupił nieruchomość na skrzyżowaniu ulic Przedmieście Wrocławskie (ob. ul. Śródmiejska) i Aleja Józefiny (ob. Al. Wolności), na której wybudował okazały zajazd zwany Hotelem Polskim. W hotelu zatrzymywali się znaczni goście, przejazdem będący artyści, lekarze. W jego hotelu swoje występy dawały zespoły teatralne z Warszawy i Krakowa. Właściciel organizował reduty i kasyna. Ludwik Woelffel zmarł w 1840 r. Po jego śmierci prowadzenie hotelu przejął syn Henryk, ale nie kontynuował działalności społecznikowskiej ojca.

Henryk Mariusz Fulde (1920-1945), syn Emila Wilhelma i Łucji Fibiger. Ukończył Liceum im. T. Kościuszki. Od 1940 r. działał strukturach wojskowych polskiego państwa podziemnego. Aresztowany z dużą grupą członków ruchu oporu został skazany na śmierć i rozstrzelany w 1945 r. w Lesie Skarszewskim pod Kaliszem.

Elwira Fibiger (1916-1945), córka Gustawa i Wandy z d. Fulde. Ukończyła Gimnazjum A. Jagiellonki, następnie studiowała w Poznaniu w Akademii Handlowej. We wrześniu 1939 r. w oblężonej Warszawie pielęgnowała rannych. Po powrocie do Kalisza zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Aresztowana w 1944 r. Została rozstrzelana w 1945 r. w Lesie Skarszewskim pod Kaliszem.

Architekci, artyści

Franciszek Reinstein (1792-1853), urodzony w Sulzheim. Studiował w Bambergu i Monachium. Do Polski przybył w 1819 r. W 1821 objął po Sylwestrze Szpilowskim stanowisko budowniczego województwa kaliskiego (po 1844 r. budowniczego guberni warszawskiej). Wzniósł w Kaliszu wiele budowli o charakterze publicznym, kilkadziesiąt kamienic prywatnych i zabudowania fabryczne. Jego dziełem są: Rogatka Warszawska (nieistniejąca),Wrocławska, Pałac KWK (ob. Urząd Starostwa Powiatowego), zabudowania fabryki Repphanów, kamienica Przechadzkiego, most kamienny, kamienica Puchalskiego, nieistniejący budynek teatru, także ratusz w Częstochowie, kościół parafialny w Goliszewie i zbór protestancki w Prażuchach. Zmarł w 1853 r. w Kaliszu i został pochowany na tutejszym cmentarzu.

Franciszek Fryderyk Sellin (1831-1914), urodził się w Kaliszu i tu ukończył szkołę średnią. Po skończeniu edukacji odbywał zawodową praktykę cukierniczą. Od 1851 r. zamieszkał w Łodzi, gdzie otworzył cukiernię, prowadził również działalność usługową. W 1855 r. został współzałożycielem trupy teatralnej. W 1866 r. założył teatr w Łodzi, w późniejszych latach wystawił również budynki teatralne, był współzałożycielem chóru męskiego w Łodzi oraz Polskiego Towarzystwa Teatralnego. Zmarł w Łodzi w 1914 r.

Wacława Essers (1872-1868), kaliska malarka urodzona w rodzinie przemysłowca Kindlera. Malarstwa uczyła się w szkole Wojciecha Gersona w Warszawie. Malowała i kopiowała obrazy dawnych mistrzów głównie o treści religijnej. Była także nauczycielem rysunku w szkołach powszechnych. W 1948 r. była jednym z założycieli Kaliskiego Koła Artystów Plastyków. Zmarła w Poznaniu w 1968 r., pochowana została w Opatówku.

Natalia Modl (1850-1898), urodzona w Kaliszu, córka pastora Augusta Modla. Malarstwo studiowała w drezdeńskiej szkole malarskiej. Od 1879 r. przebywała w Hanowerze, gdzie zyskała uznanie jako portrecistka. Pracowała również w Rzymie i Paryżu. Jej obrazy wzbudziły uznanie krytyki. Zmarła w Niemczech w 1898 r.

Juliusz Ulrych urodził się 9 kwietnia 1888 r. w Kaliszu. Był synem Emila i Berty ze Starków. Uczęszczał do Miejskiego Gimnazjum Klasycznego w Kaliszu, a po strajku szkolnym w 1905 r. do tamtejszej Szkoły Handlowej. Po egzaminie maturalnym złożonym w Gimnazjum św. Anny w Krakowie studiował inżynierię komunikacji na Politechnice Lwowskiej.
Od wczesnej młodości działał w „Strzelcu”. Po wybuchu wojny w roku 1914 J. Ulrych wstąpił do Legionów Piłsudskiego. Był oficerem 1 Pułku Piechoty Legionów (Pierwsza Brygada). W listopadzie 1918 roku kierował z ramienia Polskiej Organizacji Wojskowej akcją rozbrajania oddziałów niemieckich w Kaliszu.
W czasie wojny z Rosją Radziecką zorganizował w Szczypiornie pod Kaliszem 29 Pułk Strzelców Kaniowskich. Za zasługi dla kraju w tej wojnie otrzymał Order Virtuti Militari i trzykrotnie Krzyż Walecznych.
Po roku 1926 był w randze majora (później podpułkownika) adiutantem marszałka Piłsudskiego i mieszkał w Belwederze. W latach 1926-1927 pełnił funkcję szefa sztabu Korpusu Ochrony Pogranicza. Następnie dowodził 36 Pułkiem Piechoty Legii Akademickiej w Warszawie, później wyznaczony został na stanowisko szefa Oddziału IV Sztabu Głównego WP, później został mianowany zastępcą szefa Administracji Armii.
W latach 1935-1939 był ministrem komunikacji. Od 1938 do 1939 r. był posłem na Sejm. W roku 1939 objął funkcję Szefa Komunikacji w Sztabie Naczelnego Wodza marsz. Śmigłego-Rydza.
W czasie wojny przebywał w Rumunii, po wojnie przebywał w Anglii, utrzymując się pracy własnych rąk. Ok. r. 1950 Ulrych otrzymał stanowisko konsultanta w brytyjskim War Office. Na emigracji pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Rady Naczelnej Ligi Niepodległości Polski, politycznego skupienia piłsudczyków. Zmarł w Londynie w 1959 r.

Opracowanie: Sławomir Przygodzki