Cmentarz ewangelicko-augsburski tzw. Góra Luterska

położony przy tzw. Trakcie Wrocławskim. Najstarsza wzmianka o cmentarzu pojawia się w 1689 r. w kronice kaliskiego klasztoru Franciszkanów. Jednakże na tym terenie chowano zmarłych już od połowy XVI w. Obecny cmentarz na Rogatce utworzony został w 1790 r. w północnej części pagórka położonego naprzeciw istniejącego już cmentarza prawosławnego (greckiego). W I poł. XIX w. powiększono znacznie teren cmentarza, nowy teren ogrodzono drewnianym płotem, zakupiony budynek przeznaczono na kaplicę grobową i mieszkanie dla grabarza. Następne poważne prace regulacyjne na cmentarzu przeprowadzono w latach 70. XIX w. W okresie dwudziestolecia międzywojennego kaliscy ewangelicy z mniejszym powodzeniem zabiegali o wygląd i estetykę cmentarza. Cmentarz zaczął podupadać w latach 40-50 XX w. Zniszczeniu uległy metalowe ogrodzenia grobów i pól grobowych, oraz grobowce i nagrobki. W 1955 r. zdaniem dozoru parafii ewangelickiej około 90 grobów i grobowców było w stanie ruiny. Niestety, nieliczna parafia ewangelicka w Kaliszu nie była w stanie utrzymać finansowo cmentarza.
Cmentarz ewangelicki, jako najstarsza zachowana nekropolia w Kaliszu jest znakomitym pomnikiem sztuki sepulkralnej, w 1998 r. obiekt  wpisany został do rejestru zabytków.
Spoczywają tu  prochy wielu zasłużonych Kaliszan i Wielkopolan. Przy głównej alei na osi wschód-zachód znajdują się grobowce rodzinne prawie wszystkich przemysłowców i zamożniejszych rzemieślników kaliskich z rodzin ewangelickich oraz wysokich carskich urzędników i wojskowych pochodzenia niemieckiego i religii luterańskiej. Na cmentarzu pochowani są m.in. członkowie rodzin: Repphanów, Neugebauerów, Fulde, Schnerrów, Hemplów, Fibigerów, Mullerów, Goerne, Fritsche. (Na zdjęciu: nagrobek rodziny Fritsche)

Ciekawostką są grobowce przy murze południowym graniczącym z cmentarzem katolickim, posiadające odpowiedniki po stronie katolickiej: są to w rzeczywistości miejsca pochówku tych samych  rodzin, wśród których byli katolicy i ewangelicy. Obecnie większość grobowców po stronie katolickiej jest wykupiona przez nowych użytkowników i nosi inne nazwiska. (Na zdjęciu: kaplica Rotherów)
Nowsza, południowa część cmentarza zawiera wiele nagrobków osadników niemieckich, przesiedlonych tu z krajów nadbałtyckich w czasie przynależności Kalisza do Kraju Warty.

Fabryka Repphana

Bracia Beniamin i Jan Repphanowie otrzymali oni od miasta w 1816 r. zabudowania dawnego klasztoru ss. Bernardynek (wzniesionego w latach 1642-77) oraz niewykończony budynek instytutu położniczego znajdujące się na Warszawskim Przedmieściu (obecnie u zbiegu ulicy Warszawskiej i placu Kilińskiego). Dzięki znacznym subsydiom  rządowym budynki zostały przez Repphana w latach 20. XIX w. rozbudowane wg projektu Franciszka Reinsteina i dostosowane do potrzeb produkcyjnych. W 1910 r., ówczesny właściciel fabryki, Emil Repphan, sprzedał ją łódzkiemu fabrykantowi Eisnerowi, który wkrótce zamknął fabrykę. W budynkach pofabrycznych urządzono mieszkania oraz szkołę (w dwudziestoleciu międzywojennym działało tam gimnazjum żydowskie). Po wojnie niewiele się zmieniło, jedynie miejsce gimnazjum zajął urząd statystyczny. Budynki zostały wpisane do rejestru zabytków w 1969 r.

Kościół pojezuicki, dawny kościół ewangelicki, obecnie kościół św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa (Kościół Garnizonowy)

położony w zespole gmachów jezuickich przy ul. Kolegialnej, wzniesiony w latach 1592-1597 z fundacji prymasa Karnkowskiego wg projektu Jana Marii Bernardoniego z Como. W posiadaniu Jezuitów kościół był do 1773 r. Po kasacie zakonu znakomita część wyposażenia została przeniesiona do kolegiaty kaliskiej, natomiast obraz Matki Boskiej Kaliskiej (Matki Boskiej Borgiaszowej, Pani Kalisza), kopia obrazu Matki Bożej z Bazyliki S. Maria Maggiore w Rzymie przeniesiony został do kościoła franciszkanów, tam też znalazły swoje miejsce konfesjonały. Krótko w kościele gospodarzyli bonifratrzy.
W 1797 r. arcybiskup Krasicki przekazał podniszczony obiekt, na mocy breve papieża Piusa VI z 25 sierpnia tegoż roku kaliskiej parafii ewangelickiej. Przed przekazaniem kościoła ewangelikom, jak podaje J. Korytkowski, "śmiertelne szczątki fundatora wraz z zwłokami i szczątkami zakonników przed tradycyą kościoła Protestantom przeniesiono z niego do kolegiaty miejscowej" Nowo pozyskany kościół odpowiadał religijnym i duchowym potrzebom wiernym wyznania ewangelickiego, bowiem stylem zbliżony był do tradycji  architektonicznej kościołów protestanckich, wznoszonych jako centralizujące budowle filarowo-emporowe, o wąskich nawach bocznych, w których strukturę wbudowane były empory.
W następnych dziesięcioleciach parafia ewangelicka wyremontowała podupadający kościół, wystrój jak i wyposażenie kościoła dostosowano do pobożności protestanckiej, która tradycyjnie odzwierciedla surowość nabożeństw, usunięto min. konfesjonały i boczne ołtarze, oraz dobudowano balkon pod chórem.  Z prywatnej fundacji zbudowano także organy.  W latach 80. XIX w. znany malarz kaliski August Bertelmann namalował dla kościoła ewangelickiego obraz „Wniebowstąpienie Pańskie”, który znajduje się obecnie w ołtarzu głównym kościoła garnizonowego.
W posiadaniu protestantów kościół był do roku 1945.

Folusz Repphanów

W 1817 r. bracia Repphanowie od władz otrzymali dawny młyn miejski znajdujący się na Prośnie, przy ówczesnej Alei Józefiny. Młyn przerobiono na folusz, w którym znajdowały się maszyny do obróbki (folowania) sukna. Folusz ten pracował również na potrzeby innych zakładów włókienniczych Kalisza. Po likwidacji fabryki w budynku tym mieściła się kaliska elektrownia wodna, która wytwarzała energię przy pomocy turbiny wodnej o mocy 40 KM. W 1922 r. elektrownię wyposażono w silnik Diesla. W budynku foluszu, w latach późniejszych mieścił się łaźnia. Budynek dawnego folusza został na początku lat  90. tych zaadaptowany na Dom Muzyka i mieści biura Filharmonii Kaliskiej oraz mieszkania dla muzyków.

Oprac. Sławomir Przygodzki