Wtorek, 7 lutego 2012: Ryszarda, Teodora
Aktualności
 
Galerie
 
Nasze miasto
 
Samorząd
 
e-Urząd
 
Akty normatywne - Rządowe Centrum Legislacji
 
Komunikacja
 
Kalisz dla turystów
 
Kalisz wielokulturowy
 
Na wielokulturowych ścieżkach Kalisza – śladami społeczności żydowskiej
 
Kalisz wielokulturowy i wielowyznaniowy - społeczność prawosławna
 
I. Historia kaliskiej społeczności prawosławnejII. Najważniejsze miejscaIII. Najwybitniejsi przedstawicieleIV. LinkiV. Literatura
Kalisz wielokulturowy i wielowyznaniowy - historia społecznosci ewangelickiej
Kalisz w obiektywie
 
Linki
 
Do pobrania
 
Kontakt
 
Biuletyn Informacji Publicznej
  
_______________________

  
  



Pogoda Kalisz
? meteogroup.pl
II. Najważniejsze miejsca

Najważniejsze miejsca i obiekty dla społeczności prawosławnej w Kaliszu – zachowane do dziś, choć w zmienionej funkcji, czy formie oraz nieistniejące.

1. Cerkiew domowa greckiej konfraterni kupieckiej

W 1782 r. na wschodniej pierzei rynku Macedończycy zakupili kamienicę i urządzili w niej kaplicę. Po zaadaptowaniu budynków dawnego zakonu pp. Franciszkanek przy ul. św. Stanisława  na nową cerkiew, przyrynkową kaplicę przerobiono na dom mieszkalny. Później został on własnością Józefa Redlicha, bogatego kupca żydowskiego.

2. Cmentarz prawosławny na ul. Górnośląskiej
cmentarz_prawos__awny_G__rno__l__ska.jpg15 VIII 1786 r. reprezentanci kaliskich Macedończyków; Teodor i Leon Mukułowscy oraz Jan Koźmiński nabyli od władz Kalisza „[...] grunt własny i dziedziczny [tzn. Kalisza] za gościńcem na Piaskach zwanym [...] wzdłuż od drogi idącej do miasteczka Ostrowa [Ostrowa Wielkopolskiego], który to teren władze miasta „[...] wyżej wspomnionym religii greckiej obywatelom na cmentarz czyli pochowanie ciał w tej religii zmarłych prawem dziedzicznym, dają, darują i na wieczność powzdają i autentycznie przed księgami wojtowskimi miasta J.K.M. Kalisza zarezygnować obowiązują, a to za sumę 250 złp. " W umowie zastrzeżono, iż teren może być wykorzystany tylko dla celów religijnych. Ponadto, gdyby z różnych przyczyn prawosławni mieszkańcy opuścili Kalisz, lub zrezygnowali z cmentarza tenże teren powinien wrócić na własność magistratu.
Cmentarz zlokalizowany został  po południowej stronie ul. Górnośląskiej, vis-a-vis cmentarzy rzymsko-katolickiego i ewangelickiego, urządzony został w 1786 r. przez greko-katolików. W pocz. XIX w. grzebano tu zarówno wyznawców obrządku greckiego, jak i prawosławnego. W 1830 r. wzniesiony został mur wokół cmentarza, a w 1844 r. postawiono główną bramę. W roku 1845 cmentarz grecki na Wrocławskim Przedmieściu, na którym chowano również rosyjskich oficerów został okolony murem. Na własność gminy prawosławnej nekropolia przeszła w 1880 r.
Wśród najstarszych nagrobków wymienić należy grobowiec Zofii z Miśkiewiczów Katasanowej, żony dowódcy pułku kozackiego wojsk rosyjskich, zmarłej w 1827 r. oraz krzyż upamiętniający ostatniego z potomków Greków Jana Rayko Grabowskiego, zmarłego w 1900 r. Cmentarz jest własnością Parafii Prawosławnej w Kaliszu. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków.

3. Cerkiew grecka w pomieszczeniach byłego klasztoru pp. Franciszkanek
cerkiew_grecka_by__y_klasztor_pp._franciszkanek.jpgPrawosławni mieszkańcy Kalisza już w okresie Księstwa Warszawskiego czynili starania o uzyskanie miejsca na budowę świątyni Pierwotnie miał to być plac po starym kościółku pw. Św. Ducha należącym kiedyś do Zakonu Ducha Świętego, położony na Warszawskim Przedmieściu. Jednakże zgodnie z wolą Komisji Województwa Kaliskiego plac otrzymali bracia Repphanowie pod budowę fabryki sukienniczej. Wobec tego władze miasta postanowiły w 1818 r., na mocy decyzji Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, przekazać Macedończykom dawny kościół i przyległe doń zabudowania klasztoru pp. Franciszkanek przy ulicy św. Stanisława nr hip. 167. Członkowie gminy solidarnie wpłacali składki na rzecz adaptacji świątyni. Bogatsi czynili poważne zapisy; kupiec Jerzy Bojanowski, Radca Municypalny miasta Kalisza testamentem z dnia 21 VI 1817 r. przeznaczył na urządzenie nowego kościoła 6 tys. złp. Drobniejsze sumy przeznaczali Stefan Grabowski, Dymitry Grabowski-Raykowicz i inni. Budynek poważnie przebudowano, nadając mu bardzo świecki charakter. Świątynia otrzymała wezwanie św. Atanazego. r__g_sw._stanis__awa_i_g__owny_rynek.jpgKuratorami nowego kościoła zostali kupcy kaliscy: Leon Myszkiewicz, Mikołaj Szymanowski i Jan Atamowski. Zachował się widok tego obiektu z 1835 r. wykonany przez Ehrentrautha z okazji zjazdu monarchów. Niestety, w omawianym okresie świątynia znajdowała się już w bardzo złym stanie, i jej funkcje przejęła cerkiew wojskowa. Na mocy decyzji Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 1839 r. byłą świątynię wraz z przyległymi zabudowaniami sprzedano na publicznej licytacji Ksaweremu  i Annie Rogowskim we IX 1841 r. za 3 900 rb. (26 000 złp.) płatne w sześciu równych ratach. r__g_sw._stanis__awa_i_g__owny_rynek_wsp____czesny.jpgNa miejscu starego budynku Rogowski wystawił nową kamienicę, która przynosiła całkiem pokaźny dochód. Niestety, nie wywiązał się ze zobowiązań dłużnych, bowiem w 1858 r. urzędnik skarbowy w imieniu wierzyciela zajął czynsze od lokatorów, mieszkających w posesji Rogowskiego. Po zakończeniu I wojny światowej ta część ulicy, na której znajdowała się b. kaplica grecka została wyburzona, tym samym powiększając plac przed kościołem oo. Franciszkanów.



 

4. Sobór p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
sob__r_app._piotra_i_pawla.jpgPrawosławny sobór p.w. Świętych Apostołów Piotra Pawła został pobudowany w 1877 r. Zgodnie z Prawiłami zatwierdzonymi przez Namiestnika Królestwa Polskiego w 1875 r. znalazło się zalecenie aby „We wszystkich od nowa budowanych i przebudowywanych świątyniach zachowany winien być koniecznie styl bizantyjski lub moskiewsko-bizantyjski.” Ponadto cerkwie należało lokalizować w najwyższych dla danej miejscowości punkcie urbanistycznym. W miastach gubernialnych oprócz soboru były najczęściej cerkwie cmentarne, cerkwie domowe (budynek szpitalny, gimnazjalny, więzienny). Konieczna była cerkiew wojskowa. Do końca lat osiemdziesiątych urządzano je najczęściej w zaadaptowanych budynkach koszarowym lub innych, reprezentacyjnych obiektach mieście. Gdy w takim mieście brakowało cerkwi parafialnej to właśnie z niej korzystali wyznawcy. Ale zdarzały się i sytuacje odwrotne, dość częste do końca lat 90. XIX w.
W 1874 r. przed notariuszem kaliskim T. Kowalskim Naczelnik Powiatu Kaliskiego Piotr Dmitriewicz Snaksariew w imieniu Skarbu Rosyjskiego zakupił od małżonków Fryderyka i Emmy Nergerów nieruchomość przy zbiegu ulic Panny Marii (ob. Plac Jana Pawła II) i Warszawskiej (ob. Zamkowa) zwaną „dom pod filarami” za cenę 13 900 rb. z przeznaczeniem na budowę cerkwi.
Część palcu na to przedsięwzięcie przekazało miasto. Władze gubernialne z państwowego funduszu cerkiewno-budowlanego rozpoczęły w 1875 r. budowę cerkwi. Budowa pochłonęła 80 tys. rubli. 27 VII 1877 roku, w dniu urodzin cesarzowej Marii, żony cara Aleksandra II wyświęcono kaliski sobór. Przy konsekracji obecnych było trzech Greków, którzy pozostali z byłej diaspory. Sobór zyskał wezwanie świętych Apostołów Piotra i Pawła (sobór Pietropawłowski).

sob__r.jpgMonumentalna budowla nosiła wyraźne związki z architekturą bizantyńską. Nawiązanie do pierwowzorów kijowskich z XI w. widoczne było w planie i bryle krzyżowo-kopułowej świątyni, lecz także w konsekwencji zastosowania detali architektonicznych. Cerkiew charakteryzowała się pięcioma kopułami na cylindrycznych bębnach umieszczonymi - jedna nad środkową częścią krzyża i cztery nad kwadratowymi polami między ramionami; z poligonalną absydą przekrytą półkopułą; ramiona krzyża z dachami o linii sklepień (kolebkowych).
Cerkiew lokowana w mieście gubernialnym miała charakter katedralny i zwana była soborem. Proboszcz cerkwi katedralnej nosił tytuł protojereja.
W 1918 r. sobór zajęty został przez polskie władze wojskowe, które zamierzały urządzić w nim kościół garnizonowy. Jednocześnie Rada Miejska Kalisza, kierując się racjami historycznymi, moralnymi i architektonicznymi podjęła na posiedzeniu w dniu 27 II 1919 r. decyzję o rozbiórce cerkwi, a radni wskazali kościół pobernardyński jako przyszły kościół garnizonowy. 11 VII 1919 r. Minister Sztuki i Kultury wydał zgodę na rozbiórkę cerkwi. Rozbiórkę prowadzaną opieszale wkrótce przerwano, bowiem, władze wojskowe, nie mające kościoła garnizonowego zajęły cerkiew (kościół pobernardyński przejęli oo. Jezuici).
W następnych latach wojsko objęło w posiadanie kościół poewangelicki, natomiast komisje powoływane przez władze samorządowe potwierdzały fatalny stan techniczny cerkwi spowodowany znacznymi pęknięciami, których źródło upatrywano w licznych wybuchach oraz działaniach wód podskórnych i zalecały wyburzenie cerkwi. Jednocześnie pojawił się pomysł wyremontowania cerkwi i wykorzystania jej dla potrzeb kulturalno-oświatowych. Z uwagi na ogromne koszty przedsięwzięcia władze Kalisza zrezygnowały z realizacji tej idei, a cerkiew nie zabezpieczona popadała w kompletną ruinę.   
sob__r__dzisiaj_PDT.jpgW 1928 r. Minister Robót Publicznych wyraził zgodę na rozbiórkę cerkwi. Rozebranie zdewastowanego gmachu i uprzątnięcie placu ostatecznie nastąpiło w 1930 r. Obecnie, na miejscu byłego soboru pietropawłowskiego znajduje się tak znany Kaliszanom budynek b. Domu Towarowego „Centrum”.

 



 

5. Cmentarz prawosławny na Majkowie
cmentarz_prawoslawny1.jpgZmarłych żołnierzy rosyjskich początkowo chowano na cmentarzu grecko-rosyjskim na ul. Górnośląskiej, jednak ze względu na szczupłość miejsca cmentarza, zaistniała konieczność znalezienia innego miejsca.
W 1832 r. na terenie wsi Majków leżącej w bezpośrednim sąsiedztwie Kalisza założono rosyjski cmentarz wojskowy, na którym chowano również członków rodzin żołnierskich. Przypuszczalnie nie uregulowano praw własności, bowiem przez kilkadziesiąt lat toczyły się spory między właścicielami wsi, a władzami rosyjskimi. Dopiero w II poł. XIX w. władze rosyjskie wykupiły cmentarz na własność parafii prawosławnej.

cmentarz_prawoslawny_Majkow_2.jpgZ czasem na cmentarzu zaczęto grzebać, ze względu na przepełnienie cmentarza na ul. Górnośląskiej cywilnych, prawosławnych mieszkańców Kalisza. W latach I wojny światowej na cmentarzu pochowano zmarłych żołnierzy niemieckich, rosyjskich z formacji bolszewickich, ukraińskich, także Polaków.

 

 

 

6. Cerkiew p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła na ul. Niecałej
cerkiew_Niecala.jpgZ uwagi na fakt, iż społeczność prawosławna w Kaliszu po 1918 r. pozostawała bez świątyni, wierni podjęli decyzję o budowie nowego kościoła na palcu przy ul. Niecałej należącym do parafii. 26 IX 1928 r. Urząd Wojewódzki w Łodzi zatwierdził plany budowy cerkwi prawosławnej. Budowę rozpoczęto w tymże roku wykorzystując materiały pozyskane z rozbiórki soboru p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Świątynię zaprojektował architekt Michał Zenowicz, a budowę prowadził inż. Albert Nestrypke. 7 IV 1929 r. nastąpiło uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego. Komisja Budowlana dokonała odbioru budynku do użytku 22 IX 1930 r. Budynek świątyni wzniesiono w stylu pseudoromańskim. W jej wnętrzu umieszczono ikonostas, sprzęt liturgiczny i wyposażenie pochodzące z soboru. Świątynię zaprojektował architekt Michał Zenowicz, a budowę prowadził inż. Albert Nestrypke.
cerkiew_Niecala_ikonostas.jpgPo dzień dzisiejszy kaliska cerkiew służy wyznawcom prawosławia.  W 2005 r. przy udziale środków finansowych z budżetu Miasta Kalisza, rozpoczęła się renowacja zabytkowego ikonostasu w kaliskiej cerkwi. Ikonostas pochodzi z rozebranego soboru p.w. Świętych Piotra i Pawła. Prace konserwatorskie pochłonęły prawie 40. tys. zł. Pełnej konserwacji poddano m.in. całą drewnianą konstrukcję ikonostasu oraz ikony umieszczone w jego górnych partiach. Renowacja zabytkowego ikonostasu w kaliskiej cerkwi p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła zakończyła się w 2006 r. W środę 12 lipca podczas święta parafialnego poświęcono odnowiony zabytek. Kaliska cerkiew prawosławna wpisana jest do rejestru zabytków.


7. Cmentarz żołnierzy ukraińskich w Szczypiornie
cmentarz_ukrainski_szczypiorno1.jpgCmentarz w Szczypiornie został założony przez Niemców w 1914 r. Chowano tu  zmarłych jeńców alianckich, a także polskich legionistów i żołnierzy armii rosyjskiej. W latach 20. XX w. w okresie funkcjonowania w Kaliszu stanicy ukraińskiej na cmentarzu pochowano znaczną liczbę żołnierzy ukraińskich. W 1924 r. internowani żołnierze ukraińscy własnoręcznie zaopiekowali się cmentarzem i grobami zmarłych towarzyszy walki i tułaczki.
Po rozwiązaniu obozu w Szczypiornie okazało się, że teren nekropolii nie posiadał uregulowanego stanu własności gruntów i właściciele zajętych terenów zagrozili zniszczeniem cmentarza. Wówczas z zebranych składek od emigrantów-Ukraińców z całej Polski wykupiono grunt, na którym znajdowała się ukraińska cześć cmentarza. Gruntownie odnowiono miejsce pochówku ukraińskich żołnierzy oraz zbudowano solidne ogrodzenie. Akt notarialny sprzedaży-kupna gruntu został wystawiony w dniu 4 października 1929 roku w Biurze Notarialnym Stanisława Brzozowskiego w Kaliszu. Z upoważnienia Centralnego Komitetu Ukraińskiego w Warszawie podpisał go generał Ołeksandr Zahrodśkyj. W 1939 r. rozwiązano CKU i brak opiekuna prawnego nekropolii skomplikował sytuację prawną obiektu w latach powojennych.
cmentarz_ukrainski_szczypiorno2.jpgPo II wojnie, pozostający bez opieki cmentarz uległ kompletnej dewastacji. Mogiły zrównano z ziemią, pomnik zniszczono, zniknęło betonowo-żelazne ogrodzenie; obiekt stał się nieużytkiem porośniętym przypadkowymi krzewami. Gdzieniegdzie widoczne były tylko fragmenty nagrobków z charakterystycznym motywem tryzuba. Całkowite zniknięcie cmentarza było tylko kwestią czasu.
W czerwcu 1992 roku Zarząd Związku Ukraińców w Polsce biorąc za podstawę deklarację polsko-ukraińską z 8 czerwca 1992 roku zwrócił się do Prezydenta Kalisza o objęcie patronatu nad odnowieniem cmentarza w Szczypiornie (od lat 70-tych znajdującego się w granicach administracyjnych miasta przy ulicy 29 Pułku Piechoty) oraz znalezienie środków na ten cel.
Zarząd Miasta podjął więc decyzję o rozpoczęciu prac zmierzających do jego rekonstrukcji. Jednocześnie nawiązano stały kontakt ze Związkiem Ukraińców w Polsce - tak aby konsultować z nim wszelkie istotne etapy odbudowy.
Ze swej strony władze Kalisza w 1995 roku w budżecie miasta przeznaczyły kwotę 20.000 złotych na projekt koncepcyjny zagospodarowania terenu pod kątem rewaloryzacji nekropolii i prace projektowe związane z odbudową cmentarza W 1996 roku projekt był gotowy, tak więc można było przystąpić do wstępnych prac, między innymi do pomiarów geodezyjnych, czynności prawnych związanych z regulacją stanu prawnego części gruntów terenu cmentarza. W związku z faktem, że miasto nie mogło podjąć się samodzielnego finansowania odbudowy, w tym też okresie zwrócono się do Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa o przyznanie odpowiedniej dotacji na realizację całego projektu odbudowy. W 1998 roku władze Kalisza otrzymały na ten cel dotację w wysokości 200.000 złotych. W 1999 roku zaplanowano w budżecie miasta specjalne środki w wysokości 180.000 złotych na realizacje wszelkich prac związanych z zakończeniem renowacji ukraińskiej nekropolii.


8. Cerkiew garnizonowa p.w. św. Jerzego
cerkiew_garnizonowa1.jpgW 1832 roku, dla żołnierzy rosyjskich garnizonu kaliskiego w Sali Musztry byłego Korpusu Kadetów (ob. ul. Łazienna 6) urządzono prawosławną cerkiew pułkową p.w. św. Jerzego. Cerkiew miała własnego kapelana. Nad wejściem do cerkwi dobudowano niewielką kopułę. W 1835 r. do tej świątyni przeniesiono grecką kaplicę prawosławną.
Cerkiew pułkowa służyła do ostatnich dni pobytu (1914 r.) żołnierzom wyznania prawosławnego. Uroczyste święta religijne i państwowe obchodzono w Soborze Pietropawłowskim.
Po zakończeniu wojny cerkiew garnizonowa p.w. św. Jerzego, jak i pozostałe budynki będące własnością parafii prawosławnej znalazły się w dyspozycji dowództwa 29 pułku piechoty.
cerkiew_garnizonowa2.jpgZgodnie z duchem czasu, cerkiew żołnierską postanowiono przeznaczyć na świetlicę pułkową. Po wykonaniu niezbędnych prac porządkowo-remontowych skromne i zniszczone wyposażenie cerkiewne postanowiono sprzedać na licytacji. Wśród pozostałości, które zakupił kaliski stolarz znajdował się ikonostas. Nabywca odrestaurował carskie wrota (potoczna nazwa ikonostasu) i sprzedał właścicielce składu z dewocjonaliami. Starostwo Powiatowe z polecenia władz wojewódzkich postanowiło odzyskać ikonostas, i na mocy decyzji sądowej w 1922 r. przejęło w depozyt ikonostas umieszczając go tymczasowo w szkole powszechnej na ul. 3 Maja. Właścicielka składu z dewocjonaliami złożyła od wyroku, które uwzględnił Sąd Apelacyjny i w 1926 r. nakazał zwrot ikonostasu. Dalsze losy ikonostasu nie są znane.

 

Kalisia Nowa nr 10-11-12/2011

 
 
Copyright UM Kalisz
Created by CONCEPT Intermedia