Wtorek, 7 lutego 2012: Ryszarda, Teodora
I. Historia kaliskiej społeczności żydowskiej
Pierwsi Żydzi przybyli do Kalisza w poł. XII w. za panowania księcia Mieszka Starego, chroniąc się przed prześladowaniami w Czechach i Niemczech. Już w XIII w. zorganizowana była tu gmina żydowska (kahał), jedna z najznaczniejszych w Wielkopolsce i na ziemiach polskich. Starozakonni zarządzali królewską mennicą, o czym świadczą monety tzw. brakteaty z napisami w języku hebrajskim, bite przez żydowskich mincerzy.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziedzinie początków żydowskiego osadnictwa w Polsce było nadanie w 1264 r. przez księcia Bolesława Pobożnego tzw. Statutu kaliskiego tj. przywileju immunitetowego, określającego w punktach kwestie dla Żydów szczególnie istotne. Książę zagwarantował im przywileje i warunki spokojnego życia. Statut był szczególnym dokumentem, który zapewniał pełne bezpieczeństwo starozakonnym, ich wspólnotom i majątkom. Tekst, składający się z wielu paragrafów i klauzul, odzwierciedlał wrażliwość władcy na potrzeby małej grupy poddanych. Określił ich status prawny jako ludzi wolnych, bezpośrednio podległych księciu i przez niego sądzonych. Gwarantował ochronę życia i mienia oraz prawo do posiadania własnych synagog i cmentarzy. Unormował działalność zawodową - handlową i kredytowo-pieniężną oraz zabezpieczał przed samowolą chrześcijańskich sąsiadów. Bolesław Pobożny zabronił oskarżać Żydów o przestępstwo polegające na używaniu krwi chrześcijańskich dzieci do celów rytualnych, ponieważ judaizm zakazuje używania jakiejkolwiek krwi. Co więcej, orzekł, iż każdy chrześcijanin, który fałszywie oskarży Żyda o tę zbrodnię, ma ponieść taką samą karę, jaką otrzymałby ów starozakonny, gdyby wysunięte pod jego adresem zarzuty okazały się prawdziwe. W 1364 r. na ręce kaliskiego Żyda, Falkena, król Kazimierz Wielki złożył potwierdzenie praw dla wszystkich starozakonnych zamieszkujących ziemie polskie. Na podkreślenie zasługuje fakt, że Statut był najbardziej znaczącym dokumentem wydanym dla Żydów w dawnej Polsce, świadczącym o tolerancji i poszanowaniu odmienności religijnej i wyznaniowej. Wraz z wprowadzonymi później uzupełnieniami, normował stan publiczno-prawny tej społeczności do końca istnienia I Rzeczypospolitej.
Po przeniesieniu centrum osadniczego Kalisza na obecne miejsce i lokacji miasta dokonanej ok. 1257 r. przez księcia Bolesława Pobożnego, Żydzi zamieszkali w jego południowo-zachodniej części, pomiędzy bramą Piskorzewską a Końskim Targiem.
W roku 1285 r. Przemysł II zatwierdził sprzedaż części gruntu na Rypinku z przeznaczeniem na założenie cmentarza żydowskiego. W 1287 r. kaliski kahał wziął w dzierżawę od rycerza Rufina teren na wzgórzu, na granicy wsi Dobrzec i Rypinek, w ten sposób poszerzono obszar nekropolii. Czynsz za cmentarz opłacany był pieprzem, szafranem i innymi korzeniami. Przez całe wieki miejsce to służyło wyznawcom religii mojżeszowej.
W połowie XIV w. istniała w Kaliszu „dzielnica żydowska", której centralnym punktem była synagoga. Zezwolenie na jej budowę wydał król Kazimierz Wielki w 1358 r. Najstarsza świątynia była zapewne drewniana, ale jej dokładana lokalizacja nie jest znana. Gmina dopiero w 1659 r. wykupiła plac na tzw. Rozmarku, gdzie postawiono synagogę murowaną. Przy niej działała szkoła żydowska. Wychodząca z narożnika rynku ulica Żydowska była główną arterią dzielnicy (obecnie nosi nazwę ul. Złotej).
Istnienie kahału wiązało się z pewnymi zadaniami, jakie prawo żydowskie stawia przed wspólnotą. Jedną z najważniejszych kwestii było postawienie mykwy (łaźni rytualnej). Kaliska gmina posiadała taki obiekt, niestety nie jest znane jego pierwotne położenie.
W 1555 r. król Zygmunt August zagwarantował kaliskim Żydom prawo prowadzenia swobodnego handlu, zaś w 1676 r. Jan III Sobieski w obecności władz administracyjnych potwierdził ważność Statutu kaliskiego.
Po okresie handlowej prosperity położenie kaliskiej gminy uległo znacznemu pogorszeniu, zwłaszcza w XVI w., kiedy to kahał popadł w duże zadłużenie – w owym czasie Żydzi mogli zajmować w Kaliszu jedynie 6 domów, a za każdy dom ponad tę liczbę mieli płacić na rzecz miasta po grzywnie. W 1565 r. posiadali oni 18 domów, a w 1579 r. 170 starozakonnych opłacało pogłówne w wysokości 130 zł polskich. W XVI i XVII w. wyznawcy religii mojżeszowej zajmowali się powszechnie handlem, udzielaniem pożyczek oraz rzemiosłami – np. rzeźnictwem, krawiectwem, piekarstwem, tkactwem i złotnictwem.
Dzielnicę żydowską ze względu na jej ciasną zabudowę trawiły częste pożary. Do najtragiczniejszych należała pożoga, która w 1792 r. spustoszyła całe miasto. Spłonęła wówczas bożnica oraz wszystkie domy w żydowskiej części miasta.
Według spisu dokonanego przez Prusaków w 1793 r., Żydzi zamieszkujący w obrębie ulic Złotej i Garbarskiej z zaułkami, żyli w 91 domach, a gmina posiadała mykwę, synagogę, cmentarz, przytułek i koszerne jatki.
W 1804 r. mieszkało w Kaliszu 2.113 Żydów (30% ludności miasta), zaś w 1827 r. – 12.107. Od 1828 r. wyznawcy religii mojżeszowej mogli mieszkać jedynie w obrębie wydzielonej części miasta. Jednak na mocy specjalnych zezwoleń 23 domy poza obszarem dzielnicy były własnością żydowską.
W 1836 r. otwarto żydowski szpital, a w 1875 r. szkołę z językiem rosyjskim. Jednym z najtragiczniejszych był rok 1852, kiedy to okrutne żniwo zebrała epidemia cholery. Tego samego roku wybuchł także pożar. Spłonęło 157 domów należących do Żydów. Zniszczeniu uległa również stara synagoga. Odbudowana świątynia nie dorównała swym kształtem architektonicznym poprzedniczce. W 1876 r. władze miejskie podjęły decyzję o uporządkowaniu tego obszaru miasta. Część jego mieszkańców przesiedlono za przecinającą go odnogę Prosny. Tutaj też zaczęły powstawać małe żydowskie fabryczki, głównie koronkarskie. Wraz z postępującym uprzemysłowieniem miasta, starozakonni zasilali też szeregi robotników.
Możliwość zamieszkiwania na obszarze całego miasta spowodowała w II poł. XIX w. wzrost liczebności Żydów w Kaliszu. Nabywali oni parcele i wznosili reprezentacyjne kamienice w różnych punktach miasta, również przy Głównym Rynku nieopodal ratusza. Dzięki temu w 1875 r. stanowili 45% ogółu mieszkańców miasta. Kolejne lata przyniosły jednak emigrację wielu młodych ludzi. W 1908 r. według oficjalnych danych 14.318 osób tj. 36% ogółu ludności stanowili wyznawcy judaizmu.
W okresie powstań narodowych kaliscy Żydzi jednoznacznie podkreślali swoją jedność z Polakami opowiadając się po stronie powstańców. Przykładem takiej postawy może być uroczysta modlitwa w intencji arcybiskupa Fijałkowskiego, która miała miejsce 14 października 1861 r. w synagodze. Na uroczystość licznie przybyli Żydzi oraz chrześcijanie. Następnego dnia nabożeństwo w tej intencji odprawione zostało w kościele katolickim. W 1863 r. Żydówki kaliskie wyhaftowały chorągiew bojową dla powstańców walczących na tym terenie, z napisem "Walecznym braciom Polakom od Polek-Izraelitek z Kalisza".
Po upadku powstania styczniowego, sytuacja społeczna i ekonomiczna była trudna. Nasiliły się represje zaborcy. Dopiero przywrócenie miastu rangi stolicy guberni (1866 r.) i budowa kolei żelaznej (1902 r.), dały impuls do rozwoju Kalisza oraz poprawy warunków życia społecznego.
Czarnym dniem dla kaliskich wyznawców judaizmu był 26 czerwca 1878 r. Wówczas w dzielnicy żydowskiej wybuchły gwałtowne zamieszki, których powodem było posądzenie Żydów o zniszczenie ołtarzy, przygotowanych na święto Bożego Ciała. Śledztwo prowadzone w tej sprawie wykazało, że to pomówienie było całkowicie niesłuszne, a podżegacze zostali ukarani więzieniem.
W sierpniu 1914 r., w wyniku ostrzału artyleryjskiego, burzenia i palenia bezbronnego miasta, prowadzonego przez oddziały niemieckie, staromiejskie centrum oraz większa część zabudowań dzielnicy żydowskiej legły w gruzach. Warto wiedzieć, że rabin Lipszyc jako pierwszy kaliszanin po I wojnie, zebrał w Stanach Zjednoczonych znaczną kwotę pieniędzy przeznaczoną na odbudowę.
Okres II Rzeczpospolitej był czasem intensywnej odbudowy wojennych zniszczeń i rozwoju Kalisza. W dwudziestoleciu międzywojennym handel i rzemiosło żydowskie rozwijały się prężnie, a społeczność żydowska aktywnie uczestniczyła w życiu publicznym. Powstało kilka instytucji i stowarzyszeń społecznych. Na 34 mandaty w radzie miejskiej, 11 przypadło przedstawicielom różnych żydowskich partii.
Powojenna odbudowa miasta, planowane poszerzenie jego obszaru oraz dynamiczny wzrost ludności spowodowały, iż koniecznym stało się wytyczenie nowych terenów pod cmentarze. Również istniejący od poł. XIII w. cmentarz żydowski, zapełnił się i nie mógł pomieścić kolejnych pochówków. Pilną potrzebą było zatem utworzenie nowego cmentarza. W tym celu w 1920 r. Zarząd Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Kaliszu zakupił teren pomiędzy dzisiejszymi ulicami Widok i Podmiejską. Na tym cmentarzu zgodnie z ostatnią wolą, spoczął rabin Ezechiel Lipszyc, wybitny przywódca kaliskiej społeczności żydowskiej w latach 1906 – 1932, uczony i społecznik, a jego ohel zachował się do dziś. Do 1939 r. na nekropolii pochowano około 3000 osób.
Żydowska społeczność miasta była dynamiczna i różnorodna. Większość stanowili przedstawiciele ortodoksyjnego, tradycyjnego judaizmu. Jednak znaczącą i stale powiększającą się warstwę tworzyli zasymilowani Żydzi, wywodzący się ze środowisk inteligenckich, bogatych kupców i przemysłowców. Postępowi Żydzi wznieśli w pocz. XX w. synagogę reformowaną (tzw. niemiecką) przy ul. Krótkiej. Pomimo różnic razem działali na rzecz wspólnej tradycji, utrzymując liczne instytucje dobroczynne, szpital, domy starców. W 1939 r. miasto liczyło 81 052 mieszkańców, w tym około 27 tysięcy Żydów.
Wybuch II wojny światowej przerwał czas odbudowy i rozwoju. Kalisz wcielony został do Rzeszy, w urzędach zakazano używania języka polskiego, zmieniono polskie nazwy ulic, usunięto pomniki. Społeczeństwo poddano dotkliwym represjom i terrorowi masowych egzekucji. Okupacja przyniosła ludności Kalisza ogromne cierpienia i dotkliwe straty. Tragicznie zapisała ten ostatni rozdział w dziejach społeczności żydowskiej, niosąc jej prześladowania i zagładę. W listopadzie 1939 roku, pomiędzy ulicami Targową, POW (ob. Złota), Chopina i Wodną, naziści zorganizowali getto. Część Żydów wywieziona została do Generalnej Guberni, wielu zginęło w obozach w Bełżcu, Majdanku, Sobiborze, Chełmnie nad Nerem, Treblince i Birkenau. Innych zamordowano w samochodach-komorach gazowych. W lipcu 1942 r., ostatnich 150 starozakonnych wywieziono do getta łódzkiego. Świat kaliskich Żydów, istniejący od ośmiuset lat został bestialsko zniszczony...
Dzielnica żydowska przetrwała wojnę, ale jej mieszkańcy nie powrócili już na Złotą, Ciasną, Chopina i Kanonicką. Czas przywrócić pamięć o Nich i dać świadectwo naszej wspólnej historii.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziedzinie początków żydowskiego osadnictwa w Polsce było nadanie w 1264 r. przez księcia Bolesława Pobożnego tzw. Statutu kaliskiego tj. przywileju immunitetowego, określającego w punktach kwestie dla Żydów szczególnie istotne. Książę zagwarantował im przywileje i warunki spokojnego życia. Statut był szczególnym dokumentem, który zapewniał pełne bezpieczeństwo starozakonnym, ich wspólnotom i majątkom. Tekst, składający się z wielu paragrafów i klauzul, odzwierciedlał wrażliwość władcy na potrzeby małej grupy poddanych. Określił ich status prawny jako ludzi wolnych, bezpośrednio podległych księciu i przez niego sądzonych. Gwarantował ochronę życia i mienia oraz prawo do posiadania własnych synagog i cmentarzy. Unormował działalność zawodową - handlową i kredytowo-pieniężną oraz zabezpieczał przed samowolą chrześcijańskich sąsiadów. Bolesław Pobożny zabronił oskarżać Żydów o przestępstwo polegające na używaniu krwi chrześcijańskich dzieci do celów rytualnych, ponieważ judaizm zakazuje używania jakiejkolwiek krwi. Co więcej, orzekł, iż każdy chrześcijanin, który fałszywie oskarży Żyda o tę zbrodnię, ma ponieść taką samą karę, jaką otrzymałby ów starozakonny, gdyby wysunięte pod jego adresem zarzuty okazały się prawdziwe. W 1364 r. na ręce kaliskiego Żyda, Falkena, król Kazimierz Wielki złożył potwierdzenie praw dla wszystkich starozakonnych zamieszkujących ziemie polskie. Na podkreślenie zasługuje fakt, że Statut był najbardziej znaczącym dokumentem wydanym dla Żydów w dawnej Polsce, świadczącym o tolerancji i poszanowaniu odmienności religijnej i wyznaniowej. Wraz z wprowadzonymi później uzupełnieniami, normował stan publiczno-prawny tej społeczności do końca istnienia I Rzeczypospolitej.
Po przeniesieniu centrum osadniczego Kalisza na obecne miejsce i lokacji miasta dokonanej ok. 1257 r. przez księcia Bolesława Pobożnego, Żydzi zamieszkali w jego południowo-zachodniej części, pomiędzy bramą Piskorzewską a Końskim Targiem.
W roku 1285 r. Przemysł II zatwierdził sprzedaż części gruntu na Rypinku z przeznaczeniem na założenie cmentarza żydowskiego. W 1287 r. kaliski kahał wziął w dzierżawę od rycerza Rufina teren na wzgórzu, na granicy wsi Dobrzec i Rypinek, w ten sposób poszerzono obszar nekropolii. Czynsz za cmentarz opłacany był pieprzem, szafranem i innymi korzeniami. Przez całe wieki miejsce to służyło wyznawcom religii mojżeszowej.
W połowie XIV w. istniała w Kaliszu „dzielnica żydowska", której centralnym punktem była synagoga. Zezwolenie na jej budowę wydał król Kazimierz Wielki w 1358 r. Najstarsza świątynia była zapewne drewniana, ale jej dokładana lokalizacja nie jest znana. Gmina dopiero w 1659 r. wykupiła plac na tzw. Rozmarku, gdzie postawiono synagogę murowaną. Przy niej działała szkoła żydowska. Wychodząca z narożnika rynku ulica Żydowska była główną arterią dzielnicy (obecnie nosi nazwę ul. Złotej).
Istnienie kahału wiązało się z pewnymi zadaniami, jakie prawo żydowskie stawia przed wspólnotą. Jedną z najważniejszych kwestii było postawienie mykwy (łaźni rytualnej). Kaliska gmina posiadała taki obiekt, niestety nie jest znane jego pierwotne położenie.
W 1555 r. król Zygmunt August zagwarantował kaliskim Żydom prawo prowadzenia swobodnego handlu, zaś w 1676 r. Jan III Sobieski w obecności władz administracyjnych potwierdził ważność Statutu kaliskiego.
Po okresie handlowej prosperity położenie kaliskiej gminy uległo znacznemu pogorszeniu, zwłaszcza w XVI w., kiedy to kahał popadł w duże zadłużenie – w owym czasie Żydzi mogli zajmować w Kaliszu jedynie 6 domów, a za każdy dom ponad tę liczbę mieli płacić na rzecz miasta po grzywnie. W 1565 r. posiadali oni 18 domów, a w 1579 r. 170 starozakonnych opłacało pogłówne w wysokości 130 zł polskich. W XVI i XVII w. wyznawcy religii mojżeszowej zajmowali się powszechnie handlem, udzielaniem pożyczek oraz rzemiosłami – np. rzeźnictwem, krawiectwem, piekarstwem, tkactwem i złotnictwem.
Dzielnicę żydowską ze względu na jej ciasną zabudowę trawiły częste pożary. Do najtragiczniejszych należała pożoga, która w 1792 r. spustoszyła całe miasto. Spłonęła wówczas bożnica oraz wszystkie domy w żydowskiej części miasta.
Według spisu dokonanego przez Prusaków w 1793 r., Żydzi zamieszkujący w obrębie ulic Złotej i Garbarskiej z zaułkami, żyli w 91 domach, a gmina posiadała mykwę, synagogę, cmentarz, przytułek i koszerne jatki.
W 1804 r. mieszkało w Kaliszu 2.113 Żydów (30% ludności miasta), zaś w 1827 r. – 12.107. Od 1828 r. wyznawcy religii mojżeszowej mogli mieszkać jedynie w obrębie wydzielonej części miasta. Jednak na mocy specjalnych zezwoleń 23 domy poza obszarem dzielnicy były własnością żydowską.
W 1836 r. otwarto żydowski szpital, a w 1875 r. szkołę z językiem rosyjskim. Jednym z najtragiczniejszych był rok 1852, kiedy to okrutne żniwo zebrała epidemia cholery. Tego samego roku wybuchł także pożar. Spłonęło 157 domów należących do Żydów. Zniszczeniu uległa również stara synagoga. Odbudowana świątynia nie dorównała swym kształtem architektonicznym poprzedniczce. W 1876 r. władze miejskie podjęły decyzję o uporządkowaniu tego obszaru miasta. Część jego mieszkańców przesiedlono za przecinającą go odnogę Prosny. Tutaj też zaczęły powstawać małe żydowskie fabryczki, głównie koronkarskie. Wraz z postępującym uprzemysłowieniem miasta, starozakonni zasilali też szeregi robotników.
Możliwość zamieszkiwania na obszarze całego miasta spowodowała w II poł. XIX w. wzrost liczebności Żydów w Kaliszu. Nabywali oni parcele i wznosili reprezentacyjne kamienice w różnych punktach miasta, również przy Głównym Rynku nieopodal ratusza. Dzięki temu w 1875 r. stanowili 45% ogółu mieszkańców miasta. Kolejne lata przyniosły jednak emigrację wielu młodych ludzi. W 1908 r. według oficjalnych danych 14.318 osób tj. 36% ogółu ludności stanowili wyznawcy judaizmu.
W okresie powstań narodowych kaliscy Żydzi jednoznacznie podkreślali swoją jedność z Polakami opowiadając się po stronie powstańców. Przykładem takiej postawy może być uroczysta modlitwa w intencji arcybiskupa Fijałkowskiego, która miała miejsce 14 października 1861 r. w synagodze. Na uroczystość licznie przybyli Żydzi oraz chrześcijanie. Następnego dnia nabożeństwo w tej intencji odprawione zostało w kościele katolickim. W 1863 r. Żydówki kaliskie wyhaftowały chorągiew bojową dla powstańców walczących na tym terenie, z napisem "Walecznym braciom Polakom od Polek-Izraelitek z Kalisza".
Po upadku powstania styczniowego, sytuacja społeczna i ekonomiczna była trudna. Nasiliły się represje zaborcy. Dopiero przywrócenie miastu rangi stolicy guberni (1866 r.) i budowa kolei żelaznej (1902 r.), dały impuls do rozwoju Kalisza oraz poprawy warunków życia społecznego.
Czarnym dniem dla kaliskich wyznawców judaizmu był 26 czerwca 1878 r. Wówczas w dzielnicy żydowskiej wybuchły gwałtowne zamieszki, których powodem było posądzenie Żydów o zniszczenie ołtarzy, przygotowanych na święto Bożego Ciała. Śledztwo prowadzone w tej sprawie wykazało, że to pomówienie było całkowicie niesłuszne, a podżegacze zostali ukarani więzieniem.
W sierpniu 1914 r., w wyniku ostrzału artyleryjskiego, burzenia i palenia bezbronnego miasta, prowadzonego przez oddziały niemieckie, staromiejskie centrum oraz większa część zabudowań dzielnicy żydowskiej legły w gruzach. Warto wiedzieć, że rabin Lipszyc jako pierwszy kaliszanin po I wojnie, zebrał w Stanach Zjednoczonych znaczną kwotę pieniędzy przeznaczoną na odbudowę.
Okres II Rzeczpospolitej był czasem intensywnej odbudowy wojennych zniszczeń i rozwoju Kalisza. W dwudziestoleciu międzywojennym handel i rzemiosło żydowskie rozwijały się prężnie, a społeczność żydowska aktywnie uczestniczyła w życiu publicznym. Powstało kilka instytucji i stowarzyszeń społecznych. Na 34 mandaty w radzie miejskiej, 11 przypadło przedstawicielom różnych żydowskich partii.
Powojenna odbudowa miasta, planowane poszerzenie jego obszaru oraz dynamiczny wzrost ludności spowodowały, iż koniecznym stało się wytyczenie nowych terenów pod cmentarze. Również istniejący od poł. XIII w. cmentarz żydowski, zapełnił się i nie mógł pomieścić kolejnych pochówków. Pilną potrzebą było zatem utworzenie nowego cmentarza. W tym celu w 1920 r. Zarząd Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Kaliszu zakupił teren pomiędzy dzisiejszymi ulicami Widok i Podmiejską. Na tym cmentarzu zgodnie z ostatnią wolą, spoczął rabin Ezechiel Lipszyc, wybitny przywódca kaliskiej społeczności żydowskiej w latach 1906 – 1932, uczony i społecznik, a jego ohel zachował się do dziś. Do 1939 r. na nekropolii pochowano około 3000 osób.
Żydowska społeczność miasta była dynamiczna i różnorodna. Większość stanowili przedstawiciele ortodoksyjnego, tradycyjnego judaizmu. Jednak znaczącą i stale powiększającą się warstwę tworzyli zasymilowani Żydzi, wywodzący się ze środowisk inteligenckich, bogatych kupców i przemysłowców. Postępowi Żydzi wznieśli w pocz. XX w. synagogę reformowaną (tzw. niemiecką) przy ul. Krótkiej. Pomimo różnic razem działali na rzecz wspólnej tradycji, utrzymując liczne instytucje dobroczynne, szpital, domy starców. W 1939 r. miasto liczyło 81 052 mieszkańców, w tym około 27 tysięcy Żydów.
Wybuch II wojny światowej przerwał czas odbudowy i rozwoju. Kalisz wcielony został do Rzeszy, w urzędach zakazano używania języka polskiego, zmieniono polskie nazwy ulic, usunięto pomniki. Społeczeństwo poddano dotkliwym represjom i terrorowi masowych egzekucji. Okupacja przyniosła ludności Kalisza ogromne cierpienia i dotkliwe straty. Tragicznie zapisała ten ostatni rozdział w dziejach społeczności żydowskiej, niosąc jej prześladowania i zagładę. W listopadzie 1939 roku, pomiędzy ulicami Targową, POW (ob. Złota), Chopina i Wodną, naziści zorganizowali getto. Część Żydów wywieziona została do Generalnej Guberni, wielu zginęło w obozach w Bełżcu, Majdanku, Sobiborze, Chełmnie nad Nerem, Treblince i Birkenau. Innych zamordowano w samochodach-komorach gazowych. W lipcu 1942 r., ostatnich 150 starozakonnych wywieziono do getta łódzkiego. Świat kaliskich Żydów, istniejący od ośmiuset lat został bestialsko zniszczony...
Dzielnica żydowska przetrwała wojnę, ale jej mieszkańcy nie powrócili już na Złotą, Ciasną, Chopina i Kanonicką. Czas przywrócić pamięć o Nich i dać świadectwo naszej wspólnej historii.
Z życia miasta
